De gemeente Amsterdam en de woningcorporatie in Amsterdam Zuidoost werken sinds 1992 aan de vernieuwing van de Bijlmermeer. Op zoek naar een sterke partner klopte woningcorporatie Rochdale een paar jaar geleden aan bij Bouwfonds MAB en Rabo Vastgoed. Hun aandeel in de vernieuwing bestaat in eerste instantie uit de bouw van 1.200 woningen in de D- en de K-buurt: van starterswoningen tot tweeonder éénkappers. Bestemd voor Bijlmerbewoners die een wooncarrière in de wijk willen maken, maar ook voor mensen uit andere delen van Amsterdam en de rest van Nederland. In de Bijlmer vinden zij een betaalbare woning, stedelijk en toch in het groen. Na veertien jaar vernieuwing is voor de Bijlmer de tijd rijp om haar hardnekkige slechte imago van zich af te schudden. ‘We staan op het punt om een positieve omslag te maken.’

De mensen die er wonen, weten het al en langzaam begint het ook door te dringen tot de rest van Nederland. De Bijlmer wordt steeds mooier. De monotomie van de hoogbouwflats wordt op steeds meer plaatsen doorbroken met een veelheid aan woningtypen. Verpauperde winkelcentra en parkeergarages maken plaats voor moderne, lichte voor zieningen. En de openbare ruimte krijgt een drastische make-over.

Wat een verschil met de Bijlmer van weleer. Grauwe hoogbouwflats met eindeloze gale - rijen waar mensen verdwijnen in anonimiteit. Verpauperde parkeergarages en donkere voetgangerstunneltjes die uitnodigen tot schimmige praktijken. Een overdaad aan groen dat is verworden tot niemandsland waar geen weldenkend mens zich waagt. Wie met dat stereotiepe beeld voor ogen een bezoek brengt aan de Bijlmermeer staat een aangename verrassing te wachten.

De Bijlmer wordt steeds mooier. De monotomie van de hoogbouwflats wordt op steeds meer plaatsen doorbroken met een veelheid aan woningtypen. Verpauperde winkelcentra en parkeergarages maken plaats voor moderne, lichte voorzieningen. En de openbare ruimte krijgt een drastische make-over.’

De bezoeker die uitstapt bij het metrostation Ganzenhoef aan de Bijlmerdreef bijvoorbeeld, ziet overal tekenen van vernieuwing. In de eerste plaats is er het ruime lichte station zelf. Via de roltrap kom je op de verlaagde Bijlmerdreef. De brede straat met middenberm wordt op regelmatige afstanden doorsneden door groenstroken als zichtassen door de wijk. Waren in de oude Bijlmer alle autowegen verhoogd aangelegd om verkeersstromen gescheiden te houden, inmiddels is een groot deel op het niveau van het maaiveld gebracht. Ook de entrees van de winkels van het vernieuwde winkelcentrum Ganzenhoef bevinden zich tegenwoordig op straatniveau. Voor het winkelende publiek verhoogt dit het gevoel van veiligheid en toegankelijkheid.

Bijlmermuseum

De Bijlmerdreef wordt op dit punt aan de ene zijde geflankeerd door moderne kantoor- en appartementengebouwen. De traditionele hoogbouwflats die aan de overkant haaks op de dreef staan, hebben een grondige metamorfose ondergaan. De voormalige galerijflats zijn gecompartimenteerd; op meerdere plaatsen zijn ruime lichte entrees op het maaiveld gekomen.

En ook de plinten van de flats bieden plaats aan woningen en bedrijfsruimten. De groene ruimte tussen de flats is opnieuw ingericht met voetpaden, bankjes en kinderspeelplaatsen. Parkeergarages zijn deels gesloopt en deels grondig opgeknapt. Om de parkeernorm te halen, zijn nu ook op straat parkeerplaatsen gekomen. In de oude Bijlmer was dit ondenkbaar.

We bevinden ons in het Bijlmermuseum. Een deel van de oude honingraatflats en parkeergarages blijft hier bewust in de oorspronkelijke staat, als herinnering aan het unieke stedenbouwkundige experiment dat de Bijlmer ooit was. Flats die zo gepositioneerd waren dat het zonlicht optimaal kon binnenvallen. Veel groen en ruim baan voor voetgangers en fietsers met verhoogde dreven voor het autoverkeer.

Geen auto’s voor de deur, maar in parkeergarages met een directe verbinding naar de galerij. Dat waren de idealistische uitgangspunten voor de bouw van de Bijlmermeer in de jaren zestig van de vorige eeuw. Ook vanuit ander oogpunt is dit een historische plek: 4 oktober 1992 boorde zich hier een Israëlisch vrachtvliegtuig in de flats Kruitberg en Groeneveen.

Projectbureau

Het Projectbureau Vernieuwing Bijlmermeer (PVB) is gevestigd in de plint van de gerenoveerde flat Groeneveen. Aan de vergadertafel zitten Ronald Kramer en Minetta Koornstra, namens het stadsdeel, woningcorporatie Rochdale en de gemeente, projectmanagers voor respectieveliijk de K- en de D-buurt. Van Rabo Vastgoed schuiven ontwikkelingsmanager Haico Taekema en junior ontwikkelaar Joris Stouten aan.

Namens Bouwfonds MAB Ontwikkeling is ontwikkelings manager Anouk Roelofs aanwezig. De sfeer is ontspannen en grapjes vliegen over de tafel. Haico Taekema geeft een toelichting op het samenwerkingsverband tussen Rochdale en Bouwfonds MAB/Rabo Vastgoed, dat als werktitel RoBoRa heeft. ‘In 2003 gingen woningcorporaties Nieuw-Amsterdam en Patrimonium, die samen alle woningen in de Bijlmer beheerden, samen met Rochdale. Het nieuwe Rochdale sloot een samenwerkingsovereenkomst met de gemeente voor de vernieuwing van de Bijlmermeer.

Volgens die overeenkomst wordt 40 procent van de woningen in de Bijlmer gesloopt en daar wordt 10 procent extra voor teruggebouwd. In totaal ging het toen om zo’n 5.600 nieuwbouw woningen in de standaardverhouding van 30 procent sociale huur en 70 procent koop.’

‘De Bijlmer kan de concurrentie met Almere aan’

‘Dat sloopquotum is inmiddels omhoog gegaan tot 50 procent. Hiervoor worden 7.200 woningen teruggebouwd, waarvan 3.000 eengezinswoningen in verschillende prijs klassen. De 6.000 flatwoningen die overblijven worden gerenoveerd en deels in een ander marktsegment gebracht’, springt Minetta Koornstra in.

Herbert Scherer (Rochdale): ‘Ik vind deze evenwaardige vorm van samenwerking heel stimulerend’

RoBoRa

Haico Taekema: ‘In eerste instantie zou de woningcorporatie, of liever gezegd Delta Forte, de ontwikkelingsmaatschappij van Rochdale, de sloop en ontwikkeling zelf ter hand nemen. De Raad van Toezicht van Rochdale was echter van mening dat het beter was om de risico’s te spreiden. Op zoek naar partners met verstand van zaken klopte de corporatie aan bij Bouwfonds en Rabo Vastgoed.’

‘Aanvankelijk zouden wij een bedrag krijgen voor elke koopwoning die de marktpartijen ontwikkelden, maar de gemeente vond dat te vrijblijvend. Toen hebben we een vof opgezet, waarin beide partijen voor de helft deelnemen’, vertelt manager Vastgoedbeheer Herbert Scherer van Rochdale later. ‘Ik vind deze evenwaardige vorm van samenwerking heel stimulerend. Je wilt er samen een succes van maken en daarbij kun je elkaar versterken. Wij kennen de lokale markt en zitten al tien jaar in de vernieuwing.

Haico Taekema (Rabo Vastgoed) en Anouk Roelofs (Bouwfonds MAB Ontwikkeling): ‘Met de ontwikkeling van in totaal 2.000 woningen tonen wij vertrouwen in de veranderingen die plaatsvinden.’

BoRa (Bouwfonds MAB/Rabo Vastgoed) kijkt met een frisse blik naar die markt. Mede dankzij hun inbreng is daardoor het stedenbouwkundige programma van eisen op een aantal punten verbeterd.’ ‘Het is belangrijk dat de betrokken partijen een goed gevoel hebben bij de metamorfose van de Bijlmer’, voegt Anouk Roelofs toe. ‘Met de ontwikkeling van zo’n 1.200 woningen in de D- en de K-buurt, en daarnaast nog 200 woningen aan de Gooise Kant en 600 in Holendrecht geven wij als ontwikkelaars aan vertrouwen te hebben in de veranderingen die plaatsvinden.’

‘Producten aanpassen aan de marktsituatie en de omgeving’

Ronald Kramer en Minetta Koornstra (Projectbureau Vernieuwing Bijlmermeer): ‘De gefuseerde aanpak maakt het mogelijk om producten aan te passen aan de marktsituatie’

Markt

‘De gefaseerde aanpak in deelgebieden maakt het mogelijk om producten aan te passen aan de marktsituatie’, aldus Minetta Koornstra. ‘Tegelijkertijd blijft de stedenbouwkundige samenhang gewaarborgd door de vernieuwing aan te pakken in drie actiegebieden. Per gebied is een supervisor aangesteld.’ Anouk Roelofs: ‘Die gefaseerde aanpak, maar ook de open samenwerking met de gemeente hebben het mogelijk gemaakt te komen tot producten die passend zijn in hun specifieke omgeving.

Zo bleek het bijvoorbeeld in Holendrecht noodzakelijk om te verdichten, om meer volume te creëren. Na een gedegen doelgroepenonderzoek zijn de oorspronkelijk geplande eengezinswoningen daar verruild voor een dichter, meer gestapeld programma. In het deel van de K-buurt dat mede wordt ontwikkeld door Bouwfonds/Rabo Vastgoed waren daarentegen in eerste instantie meer gestapelde woningen bedacht. Hier is nu juist gekozen voor een meer suburbaan programma met meer eengezinswoningen en zelfs luxe twee-onder-één-kappers aan het park.’

Denise Kion Er zijn hier veel winkels en het is heel goed bereikbaar. Het is goed dat er meer laagbouw komt, dat maakt de buurt overzichtelijker en levendiger. Er komen steeds meer voorzieningen zoals kinderopvang en buurtcentra voor jongeren, waardoor er meer mensen naar de Bijlmer trekken.’

ZOWONEN

Door de vernieuwing kent de Bijlmer straks, in tegenstelling tot voorheen, een grote variatie aan woonmilieus. Op welke doelgroep richten de ontwikkelaars zich daarbij? Herbert Scherer: ‘Tot nu toe kwam 50 procent van de kopers uit de Bijlmer; mensen die nu eindelijk de mogelijkheid hadden om een wooncarrière in hun eigen wijk te maken. Een kwart kwam uit de rest van Amsterdam en omgeving. Daar waren bijvoorbeeld ook veel spijtoptanten bij uit Almere.

De Bijlmer kan nu de concurrentie met die Vinexgemeente aan. De resterende 25 procent kwam uit de rest van Nederland; men sen die voor hun werk een huis zochten in Amsterdam of omgeving. Vertegenwoordigers van die laatste groep komen hier vaak heel schoorvoetend kijken, afgeschrikt door het slechte imago van de Bijlmer. Terwijl uit onderzoek blijkt dat de gemiddelde Bijlmerbewoner net zo tevreden is over zijn woonomgeving als mensen uit de rest van Amsterdam.’

De familie Van Loenen ‘Die oude hoogbouwflats worden eindelijk gesloopt en er komt steeds meer laagbouw bij. De buurt gaat hierdoor echt vooruit. Het is goed dat die flats tegen de grond gaan, met die smerige en donkere trappenhuizen! Dit is een heel fijn wijkje geworden.’

Om de koopwoningen die de corporatie in de Bijlmer bouwt aan de man te brengen, heeft Rochdale het verkooppunt ZOWONEN in het leven geroepen. Potentiële kopers worden hier ontvangen en rondgeleid door gastvrouwen die zelf al jaren in de Bijlmer wonen. Het verkooppunt wordt onder de aandacht gebracht middels een website en spotjes op de lokale zender AT5. ‘Het laagdrempelige karakter maakt de stap om eens te gaan kijken een stuk kleiner.’

Barbara Wackowska ‘Over zes à acht maanden moet ik hier weg, omdat mijn flat wordt gesloopt. Ik hoop hier wel weer terug te keren, maar dan in een mooi en nieuw huis! Als het er beter en nieuwer uitziet komt er vanzelf een positiever imago!’

Hotspot

Ook de koopwoningen van Bouwfonds MAB en Rabo Vastgoed worden via ZOWONEN in de markt gezet. Maar Haico Taekema wil nog een stapje verder gaan. ‘Ik wil een hotspot creëren met een restaurant en andere voorzieningen. Een publiekstrekker waar mensen uit heel Amsterdam en daarbuiten op afkomen en niet alleen omdat ze een woning zoeken. Zo versterk je het imago van de wijk en gaan mensen zich realiseren dat de Bijlmer een aantrekkelijke woonomgeving biedt. Immers, ze vinden hier een goede woning, die zeker naar Amsterdamse begrippen, heel betaalbaar is, in het groen en met alle voorzieningen van een grote stad.

Met de metro ben je in een kwartier in het centrum van Amsterdam, maar in de Bijlmer zelf is ook genoeg te doen. Je vindt hier de ArenA en de Heineken Music Hal. Er zijn festivals, zoals het jaarlijkse Kwakoetournooi. We zouden meer gebruik moeten maken van het multi culturele karakter van de wijk. Zo speel ik met de gedachte om een soort multiculturele bazaar te realiseren met winkels en restaurantjes.’

Lucelle Pocorni ‘Ik hou van naar buiten kijken. Er is veel meer te zien en er zijn meer mensen op straat. Ik heb veel meer overzicht! Ik kijk graag naar de kinderen. Door de verbeterde speelplaats zijn er nu veel kinderen buiten aan het spelen. Het zou leuk zijn als er bankjes voor de ouderen komen, als een soort ontmoetingsplaats. Het is meer open nu. Dit werkt zeker mee aan een positiever imago.’

‘De openbare ruimte biedt ook veel mogelijkheden’, vult Ronald Kramer aan. ‘Het Bijlmermuseum wordt een trekpleister. Dat kun je combineren met activiteiten op het gebied van kunst en architectuur. Volgend jaar vindt hier de manifestatie ‘Straat van Duizend Sculpturen’ plaats. Twintig kunstenaars uit verschillende landen exposeren dan langs een route die van de ArenA naar de K-buurt voert.’ Kortom, de Bijlmer is hot. En dat mag heel Nederland weten.

BoRa actief in Amsterdam Zuidoost Bouwfonds MAB Ontwikkeling en Rabo Vastgoed (BoRa) zijn in eerste instantie betrokken bij de vernieuwing van de D- en de K-buurt. Hier bouwen zij 1.200 woningen. Daarmee dragen zij actief bij aan de metamorfose van de Bijlmer. Beide buurten krijgen een ander karakter. Ook elders in Zuidoost is BoRa actief, zoals in Holendrecht en Gooise Kant. In totaal worden zo’n 2.000 woningen ontwikkeld.   In de K-buurt wordt al veel gerealiseerd. Zo is de flat Kruitberg helemaal vernieuwd, met onder meer atelierwoningen en een kinderdag verblijf in de plint. De nieuwbouw van het winkelcentrum Kraaiennest gaat in 2008 van start. In de Karspeldreefzone ligt het accent op stedelijke ontwik keling met appartementen, winkels en horeca. Aan de zuidkant zijn de honingraatflats Kralenbeek, Kempering, Klieverink en Kouwenoord gesloopt. Hier komen in totaal 1.000 eengezinswoningen, een derde van het totale aantal eengezinswoningen in de Bijlmer. De wijk Nieuw Kempering is volop in ontwikkeling. Op de plaats van de flats Kouwenoord en Klieverink zet RoBoRa ook in op suburbaan wonen, gebruikmakend van de kwaliteit van het gebied dat al veel volwassen groen kent. Architectenbureau Wingender Hovenier maakte een ontwerp voor 450 eengezins woningen: 125 woningen in de sociale huursector en 325 koopwoningen, die worden ontwikkeld door Bouwfonds Rabo Vastgoed, in samenwerking met Rochdale. Het plan behelst een grote variatie aan woningtypen, van starterswoningen tot twee- onder éénkappers. In uitvoering en architectuur is straks geen verschil te zien tussen koop- en huurproducten. In de D-buurt ontwikkelt Bouwfonds/Rabo Vastgoed in de eerste fase een blok met 200 woningen aan de Dolingadreef die zijn ontworpen door Claus en Kaan. De hoogbouwflats in de Daalwijkdreefzone zijn grotendeels gesloopt en de mogelijkheid is in onderzoek om ook het resterende deel te slopen. Dit stuk van de wijk krijgt een meer stedelijk karakter. Maar omdat er meer verharding komt, is er ook ruimte nodig voor waterberging. Hier wordt 7 hectare voor gereserveerd en dat biedt de gelegenheid om in de D-buurt ook waterwoningen te ontwikkelen. Holendrecht en Gooise Kant Bouwfonds MAB Ontwikkeling en Rabo Vastgoed (BoRa) zijn niet alleen betrokken bij de vernieuwing van de D- en de K-buurt, maar ontwik kelen meer in Amsterdam Zuidoost, zoals het plan in Holendrecht en het plan Gooise Kant. In Holendrecht ontwikkelt BoRa in samenwerking met NS Spoor 600 woningen in een dichter, meer gestapeld programma. Met de nabijheid van het AMC is het mogelijk ook woningen te realiseren voor specifieke doelgroepen die aan het AMC of zorg gerelateerd zijn. Gooise Kant ligt wel in de Bijlmer, maar het plan voor de ontwikkeling langs de Gooise Weg is geen onderdeel van de vernieuwing van de Bijlmer meer. Het gaat om het gebied tussen het vernieuwingsgebied en het Bijlmerpark, dat ook een enorme facelift krijgt en een echt stadspark wordt. Ook hier wordt gebruik gemaakt van de kwaliteiten van de Bijlmer, water en groen, om een ontspannen woonmilieu te creëren. Met luxe water woningen en eilandwoningen zet BoRA in op een hoger segment. Architectenbureau BEB en Architectenbureau Lafour en Wijk tekenen voor het ontwerp van de 200 woningen. De ervaring en de gedrevenheid van Lucien Lafour, afkomstig uit Suriname en actief betrokken bij de huidige nieuwbouwplannen in Paramaribo, draagt bij aan een ontwerp dat past bij het multiculturele karakter van Amsterdam Zuidoost. Geen saaie woning blokken, maar passie, openheid en vrolijkheid, die terugkomen in de architectuur.

Thema: Markt, Binnenstedelijke herontwikkeling
Uit NAW #26 - Najaar 2007 - pagina 58-63
Auteur Hanneke Luitwieler
Beeld Peter van Breukelen en anderen