print artikel‘Gezellig.’ ‘Netjes.’ ‘Een echt winkelcentrum.’ ‘Leuke pleintjes.’ ‘Alsof het er al jaren staat.’ Zomaar wat kreten van voorbijgangers in De Parade in Bergen op Zoom. Onder leiding van de architect Rob Krier krijgt de stad fasegewijs, met een paar schijnbaar kleine ingrepen, een heel nieuw winkelcentrum. ‘Schijnbaar klein, want elke ingreep was een puzzel op zich’, vertelt probleemoplosser en senior ontwikkelings manager Klaas Goossensen van Bouwfonds MAB Ontwikkeling, kantoor Den Haag. De stedenbouwkundige omgeving en de schaal van Bergen op Zoom zijn leidend. ‘Je moet erdoorheen lopen om te ervaren hoe goed dit is gelukt’, vindt architect Edo Pino van Studio Bouwfonds MAB in Den Haag. Een wandeling door een oud centrum met nieuwe elementen, of een nieuw centrum in een oude stad.
Dapper prikt de zon door de herfstlucht en hult de Grote Markt van Bergen op Zoom in een gouden gloed. De terrassen zitten vol; iedereen lijkt nog net dat laatste oktobergraantje mee te willen pikken. Met een grote blauwe map onder zijn arm komt Edo Pino samen met zijn collega Klaas Goossensen aangelopen. Beiden werken voor Bouwfonds MAB Ontwikkeling in Den Haag.
Pino is al vanaf het eerste uur betrokken bij het concept voor De Parade. Hij wijst naar het statige stadhuis. ‘Kijk daar, achter die rood-witte luiken in de regentenkamer; daar is het allemaal begonnen.’ Een keer in de twee weken kwamen de ontwerpers hier bijeen voor een workshop.
‘Samen met Rob Krier, Jan Weyts, bOb van Reeth en Sjoerd Soeters zaten we daar te tekenen, met blokjes te schuiven en te discussiëren. Het was in de zomer van ’98 prachtig weer. De ramen stonden open, de historische stad stak scherp af tegen de blauwe lucht, zo nu en dan verlichtte een klein briesje onze verhitte discussies en koortsachtig gepuzzel – we konden de stad bijna voelen. Een belevenis!’
Zover de blauwe map dat toelaat, ondersteunt Pino zijn enthousiasme met weidse armgebaren. Op een grote tafel achterin grand café De Bourgondiër geeft hij de inhoud van de map prijs. Luchtfoto’s van de oude en nieuwe situatie, tekeningen, schetsontwerpen en plankaarten bieden houvast voor onze wandeling.
‘Kijk, hier kun je goed zien dat het winkelcircuit met onze ingrepen wordt gesloten. Je kunt weer een rondje lopen en dat is veel prettiger’, wijst Goossensen. ‘En op deze luchtfoto zie je heel goed waarop we onze kleurenstudies hebben gebaseerd’, vult Pino aan.
‘Bergen op Zoom is een vrij witte stad, met veel gestuukte gevels en blond metselwerk, zoals ze dat zo mooi noemen. Als je wilt dat je ontwerpen zich voegen in de historische stad, dan moet je daar ook rekening mee houden. Je ziet wat er gebeurt als je dat niet doet.’ Pino wijst naar een grijsbruine vlek op de luchtfoto. ‘Deze nieuwbouwwijk sluit aardig aan qua bouwstijl, maar het lijkt wel of niemand naar de kleur heeft gekeken.’
Aantrekkingskracht verloren
Het is midden jaren negentig wanneer het gemeentebestuur van Bergen op Zoom tot de conclusie komt dat het centrum van de stad eigenlijk al jaren stilstaat. De economische functie van de binnenstad loopt terug en de plaatselijke bevolking kiest steeds vaker naburige steden zoals Breda en Roosendaal om te gaan winkelen. Het centrum heeft zijn aantrekkingskracht verloren en, zo constateert het gemeentebestuur, er is een flinke investeringsimpuls nodig om dit tij te keren.
Een studie maakt vervolgens duidelijk dat een belangrijk deel van de winkels zich feitelijk in twee straten bevindt. De mogelijkheid om een rondje te lopen ontbreekt. Om dit euvel te verhelpen wordt in een gemeentelijke nota geopperd een door gang via de achterzijde van De Parade te maken.
Hiervoor is het echter wel noodzakelijk dat een aantal historische panden sneuvelt. Dit voornemen stuit dan ook al vrij snel op de nodige bezwaren, omdat het hier om een stuk beschermd stadsgebied gaat. Er moet dus iets anders worden bedacht. In 1997 wordt het dan nog zelfstandige MAB geselecteerd om Bergen op Zoom hierbij te helpen.
Er volgt een periode van studies die uiteindelijk resulteren in een voorlopig masterplan en commerciële visie van het Paradeproject dat in 1998 het levenslicht ziet. Kern van het plan is om via de bestaande Parade (nu Lombardenstraat geheten), een koppeling te maken tussen het Zuivelplein en het Sint Josephplein, het winkelareaal met 18.000 vierkante meter bruto vloeroppervlak uit te breiden, 81 woningen te bouwen en parkeervoorzieningen voor uiteindelijk 470 auto’s te ontwikkelen.
‘Het ontwerp bestaat uit allerlei schijnbaar kleine ingrepen, die samen een ware puzzel vormen’
Momenteel zijn de eerste twee fases van het project afgerond en beschikt Bergen op Zoom over een zeer goed functionerend winkelcircuit met nieuwbouw op het Thaliaplein, De Parade met nu aan beide zijden winkels, het vernieuwde Hema-gebouw, de C&A en de verlengde Parade. Met de oplevering van het zogenoemde Lucernablok is De Parade begin 2007 helemaal klaar.
Fenomenaal
Onze wandeling begint bij de passage door het oude postkantoor die ons naar het Zuivel plein leidt. ‘Dit is misschien de enige zwakte van het plan’, denkt Pino hardop. ‘Het ligt een klein beetje verborgen. Een ondernemend type zal het eerder vinden dan iemand die gewend is de gebaande paden te belopen.’
Op het Zuivel plein, aan de voet van de Sint Geertrudiskerk waarvan de toren in de volksmond ook wel de Peperbus wordt genoemd, lijkt het plan samen te komen. Je ziet bijvoorbeeld dat er heel sterk rekening is gehouden met de zichtlijnen, vanaf hier kijken we door de Lombardenstraat naar het Sint Josephplein.
‘Vroeger kon dat niet’, legt Goossensen uit. ‘Je zicht werd geblok keerd door de achterkant van de Hema. Die hebben we helemaal weg gebroken en er aan de voorkant weer bijgebouwd. Een flinke klus, want in dat deel zat alle logistiek van de winkel. Maar het is gelukt en de Hema is gewoon open gebleven. Net als de nieuwe C&A (een ontwerp van Soeters) aan het Sint Josephplein. Met zijn ruim 8.000 vierkante meter over twee lagen en een garage van 400 plaatsen is dit het grootste bouwblok. C&A wilde maar één keer verhuizen, dus we hebben eerst een deel van de nieuwbouw gereed gemaakt waarna wij de oudbouw konden slopen.’
Op het Zuivelplein is ook goed te zien hoe architect Jan Weyts de oude panden restaureerde en hoe zijn nieuwbouw zich voegt tussen deze historische oudbouw. Zo heeft het postkantoor er een verdieping bovenop gekregen met witgestuukte appartementen. ‘Dat sluit toch prachtig aan?’ Het aanzicht verrukt Pino nog steeds.
Evenals de appartemententoren van Krier met zijn ‘aanzuigende werking’ die het winkelend publiek van het Zuivelplein de Lombarden straat intrekt en andersom. Een statige toren die zowel bij de kerk past als bij de bebouwing in de winkelstraat. Pino: ‘Dat is zo knap van Krier, dat oog voor detail, dat gevoel dat hij heeft voor de context. Zijn ontwerpen zijn traditionalistisch, maar raken precies de juiste snaar. Fenomenaal!’
‘Dit zijn echte parels in het ontwerp, die moet je gezien hebben’
Kriers oog voor detail is ook goed terug te zien in zijn kleurgebruik. Zonder dat je het merkt kleuren zijn toren en de achterliggende stadswoningen, die het Thaliaplein in een soort U-vorm omarmen, langzaam mee met de omgeving: donkerder bij de kerk en bijna wit naar de randen. En de ontwerpen van bOb van Reeth, tot slot, zijn vanaf deze plek ook in hun volle glorie te bewonderen.
Goossensen: ‘Het knappe van Van Reeth is de eenvoud. Het is zo simpel, dat je bijna denkt dat het niet gaat werken, maar zie hier het resultaat. Hij brengt het ontwerp terug naar de essentie.’
Weemoed
In Visgilde Oosterschelde is het gezellig druk. Even verderop in de Lombardenstraat, precies tussen het Zuivelplein en het Sint Josephplein, is een nieuw plein ontstaan. Op de hoek van dit knusse plein bij de synagoge zit de viszaak al twintig jaar in hetzelfde pand. Eigenaar Arie Schot doet nog even zijn schort af voor hij op ons toe komt lopen. ‘Negen jaar geleden heb ik de zaak overgenomen. De winkel heeft altijd goed gelopen.
‘Er zijn ingrepen gedaan met respect voor en behoud van de historie van Bergen op Zoom’
Vroeger was dit een rommelig straatje. Daar keek je tegen de achterkant van de Hema aan en hier in de straat zat nog een bakker en een antiekzaak, meer niet. Het voordeel was voor ons wel dat je met de auto tot de deur kon komen. Nu is het een voet gangersgebied. Toen de straat hier helemaal open lag hadden we het wel even wat moeilijker, maar dat is weer helemaal bijgetrokken, de zaken gaan weer goed. De nieuwbouw past gewoon goed in de stad, het lijkt net of het er al jaren staat.’
Ook El Kruyssen vindt het een verbetering. Ze woont in Steenbergen en is vandaag een dagje met haar dochter aan het winkelen. Vooral dit pleintje vindt ze zo enig. ‘Ik mis alleen dat vervallen Thaliaplein een beetje. Het had wel een bepaalde charme, vond ik. Misschien is het weemoed, mijn schoonmoeder is er geboren.’
Vakantie in Frankrijk
Het ontwerp voor het Sint Josephplein was overigens nog een hele puzzel. In de oude situatie liep het rommelige plein ‘een beetje weg’. Ook de parkeerplaats en de oude Lucernatoren ontsierden het zicht. De nieuwe Hema vormt samen met de nieuwbouw ter plaatse van de gesloopte Lucernaflat de wanden van een meerkantig plein.
Door het slopen van deze flat is Bergen op Zoom verlost van een ernstig storend element in de historische skyline. ‘Het was de enige hoogbouw van Bergen op Zoom en wij hebben die gesloopt, hoe vind je dat?’, lacht Goossensen.
Pino heeft een leuk verhaal bij het ontstaan van dit plein. Zijn ogen gaan een beetje glanzen als hij eraan terugdenkt. ‘We waren steeds maar niet tevreden over het ontwerp, niemand had er echt een goed gevoel bij. Het had te veel scherpe hoeken. Het was te gekunsteld, we wilden er misschien te veel een plein van maken.
Op een zomeravond werd ik ineens door Sjoerd Soeters gebeld. “Waar ik nou toch zit”, riep hij opgewonden. Hij was op vakantie in Frankrijk en hij zat op een pleintje dat niet was gemaakt, maar ontstaan door drie straten die bijeen kwamen. “Zo gaan we het ook oplossen in Bergen op Zoom”, riep hij nog een keer door de telefoon. Hij maakte een tekening die dezelfde avond nog bij mij door de fax kwam rollen en de volgende morgen is hij naar Krier in Italië gereden, waar ze het idee verder uitwerkten.
Dat is eigenlijk de geboorte van dit plein. Het klopt nu meer, het is organischer. En het aardige is,’ Pino pakt weer een luchtfoto uit zijn blauwe map, ‘als je naar de stadsplattegrond kijkt, zie je veel meer van dit soort stedelijke ruimtes in de historische binnenstad.’
Rob Krier: ‘Ik ben een romanticus’Rob Krier van Krier Kohl Architekten uit Berlijn heeft het masterplan voor De Parade opgesteld. Tevens is hij als supervisor betrokken bij de realisering van het nieuwe hart van Bergen op Zoom en tekende hij voor het ontwerp van de stadswoningen op het Thaliaplein. Naast architect is Krier ook beeldend kunstenaar en, zoals hij het zelf zegt, ‘een romanticus.’ Vooral de kunstzinnige inslag van Krier is goed te zien in zijn manier van werken. Zijn schetsen zijn ware kunstwerken waarin hij al zijn gevoel voor de stad legt. Hij houdt erg van de renaissancearchitectuur, waarin kunst nog in de architectuur geïntegreerd wordt.
Krier gaat zelfs een stapje verder en bestempelt die verarming van architectuur als de ziekte van de twintigste eeuw. ‘Economie heeft een belangrijkere plek ingenomen dan esthetiek, ook in Bergen op Zoom. De historische kern was verrommeld, letterlijk “verziekt”. Om de stad weer beter te maken moest ik als een dokter te werk gaan. Ingrijpen met respect voor en behoud van de historie van Bergen op Zoom.’ Dit betekent volgens de architect-stedenbouwkundige niet dat je ‘moet namaken water ooit was. Maar respect voor de geschiedenis is wel leidend.’ Ook bij De Parade liep hij weer tegen het economische aspect aan. ‘Een van de aanleidingen voor deze herstructurering was dat het economisch niet goed ging met Bergen op Zoom. Maar ondanks een krap budget is het een mooi en kwalitatief goed gebied geworden.’ |
Vaak gebeurt dit op een romantische manier. ‘Tegenwoordig stoppen we alle kunst weg in musea en laten we het straatbeeld verarmen. De iconografie is uit de architectuur verdwenen en dat is natuurlijk doodzonde.’Oases van rust
We lopen terug door de Lombardenstraat en Goossensen staat erop dat we de daktuinen nog even gaan bekijken. Hij begint grif op alle bellen van het appartementencomplex te drukken. ‘Dit zijn echte parels in het ontwerp, die moet je gezien hebben.’ Na een tijdje doen drie mensen de deur open. Een van de bewoners maakt gelijk van de gelegenheid gebruik om iets met de heren te bespreken. Hij zit namelijk ergens mee. ‘Sinds kort heeft de gemeente onze straatnaam veranderd in Lombardenstraat. Jammer. Ik vind De Parade zo mooi. Bij de gemeente kan niemand helpen, maar wellicht wilt u iets voor mij doen.’
Goossensen is het volledig met de man eens en belooft er werk van te gaan maken. Iets later zegt hij: ‘Als je zo betrokken raakt bij een project, dan is het leuk om dit soort dingen ook te regelen.’ Op de winkeldaken zijn verschillende groene hoven aangelegd met daaraan ook weer appartementen en stadswoningen. ‘Oases van rust op vierenhalve meter boven het maaiveld’, noemt Pino de tuinen.
‘En alles is aangelegd met hoogwaardige materialen.
We lopen over Belgisch hardsteen en voor de daken is zink gebruikt.’ Werktuigelijk klopt Goossensen even op de dakrand. Op de vraag of er ook iets is waar ze minder trots op zijn, is Goossensen bang dat hij niets kan bedenken. ‘Het klopt gewoon en als er bezuinigd is dan is dat uit het oog ontrokken.’ Pino glimlacht. ‘Ik weet wel iets wat lelijk is. Op het dak van het appartementcomplex van Krier zijn vorige week enorme luchtkokers geplaatst. Afschuwelijk, daar moeten we snel iets aan doen.’ Hij draait zich om. ‘Kom, dan gaan we dat ook nog even bekijken.’ 
Thema: Ontwerp, Binnenstedelijke herontwikkeling
Uit NAW #23 - winter 2006 - pagina 10-15
Auteur Saskia van der Kam
Beeld Don Wijns en Aveq