Deze maand is het precies 30 jaar geleden dat de ‘affaire Lekkerkerk’ losbarstte. De eerste grote ‘gifaffaire’ in ons land. Welke lessen hebben we sindsdien geleerd? Vervuiling is er nog steeds, maar er zijn méér dringende redenen om ons met de bodem bezig te houden, betoogt Bas van de Griendt, milieumanager van Bouwfonds Ontwikkeling.

Op 15 september 1979 sprong een hoofdwaterleiding in de Jan Ligthartstraat in de nieuwbouwwijk Lekkerkerk-West. Een onderhoudsmonteur werd onwel. Het waterleidingbedrijf en de inspectie volksgezondheid stelden een onderzoek in en een gifaffaire was geboren. Dankzij ‘Lekkerkerk' - een woonwijk gebouwd op chemisch afval - werd Nederland zich bewust van zijn vervuilde bodem.

Inmiddels zijn we meer dan een kwart eeuw verder. En nog steeds vormt bodemverontreiniging een groot milieuprobleem. Deze zomer besloot het kabinet de komende vijf jaar 660 miljoen euro beschikbaar te stellen voor het saneren van ernstig verontreinigde grond op de meest urgente locaties in Nederland. Maar behalve dat er veel geld nodig is voor bodemsanering, doen we ook steeds vaker een beroep op de bodem en de ondergrond voor andere maatschappelijk urgente (milieu)opgaven. Denk aan ondergronds bouwen of aan de energie- en wateropgave in verband met klimaatverandering. En ook daarvoor zijn de gelden van het kabinet bedoeld.

Energie

Bodem is vandaag de dag onmisbaar als het gaat om de verduurzaming van het energievraagstuk in ons land. Steeds vaker namelijk wordt daarbij gebruik gemaakt van de bodem; niet alleen voor warmte- en koudeopslag (WKO), maar ook bijvoorbeeld voor geothermie waarmee druk wordt geëxperimenteerd. Komende jaren, zo is de verwachting, zal het aantal systemen exponentieel toenemen. Niet alleen in de utiliteitsbouw, maar vooral ook in de woningbouw en de tuinbouw. Bovendien zijn combinaties denkbaar waarbij bijvoorbeeld de glastuinbouw warmte levert aan naast- of nabijgelegen woonwijken. Ook hierbij vormt bodem de verbindende schakel: eerst om energie op te slaan en vervolgens om die er later weer aan te onttrekken.

Water

Ook als het gaat om waterberging doen we steeds vaker een beroep op de bodem. Dat geldt vooral in bestaand bebouwd gebied, waar een steeds groter deel van de (woning)bouwopgave moet worden gerealiseerd. Ook hierbij is de rol van bodem cruciaal, willen we aan deze opgave voldoen en de toenemende wateroverlast in de stad het hoofd kunnen bieden. Anders dan in uitleggebieden valt er in bestaand bebouwd gebied vaak geen oppervlaktewater te maken door te graven. Natuurlijk kunnen we oude met afval (!) gedempte grachten in ere herstellen. Maar in veel gevallen zullen we het water moeten bergen onder de verhardingen van wegen en van pleinen om het vervolgens in de bodem te laten infiltreren. Opnieuw is het dus de bodem die uitkomst biedt.

Drie lagen

Behalve voor energie of water is de bodem ook van belang voor ondergrondse infrastructuur, ten behoeve van parkeren en mobiliteit, en voor de aanleg van kabels en leidingen. Kortom, het wordt al gauw heel druk in de ondergrond. Dat roept de vraag op hoe we die ondergrond moeten meenemen in ruimtelijke plannen. De Nota Ruimte uit van een zogeheten ‘lagenbenadering' en onderscheidt daarbij o.a. een occupatielaag met wonen, werken en recreëren en een laag met netwerken zoals wegen, spoorlijnen en watergangen. Maar het is vooral de ‘derde laag' - de ondergrond, ofwel de bodem - die de drager vormt van de beide andere lagen. Daarnaast echter heeft de ondergrond nog een aantal andere kwaliteiten, waarvoor we de ondergrond enerzijds willen benutten maar tegelijkertijd ook willen beschermen. Denk bijvoorbeeld aan de drinkwatervoorziening. Alleen plannen die oog hebben voor alle drie de lagen, kunnen bijdragen aan de ruimtelijke kwaliteit die we met gebiedsontwikkeling beogen: gebruikswaarde, belevingswaarde en toekomstwaarde. De rol van bodem is daarbij cruciaal.

Download complete PDF (2.88 MB)