Wie met stedelijke vernieuwing te maken heeft, of dat nu in een 'vogelaarwijk' is of niet, merkt hoe lastig het is om alle partijen op éen lijn te krijgen, de plannen en planningen op elkaar af te stemmen, bewoners tevreden te stellen. In de Zaanse Kleurenbuurt lukt dat goed. Hoe? *Dat vroegen we aan een aantal betrokkenen.

Kijk: dit is de huiskamer. Hier vergaderen wij.” Ben Vos, directeur Ontwikkeling van business unit Noord-West van Bouwfonds toont een kleine ruimte in een van de sterk verouderde flats van de Kleurenbuurt in Zaandam. Om vanuit een centrale plek in de wijk te kunnen opereren, zijn de vernieuwingspartijen vorig jaar samen in deze woning getrokken. In de slaapkamers staan bureaus en computers en in de tweede huiskamer prijkt een gezellig bankje dat past bij het originele oude behangetje: een prima plek voor informeel overleg.

Onder de naam ‘De Zaanse Kracht’ wordt hier gedacht en gesproken over de toekomst van de wijk. De opzet van dit projectbureau heeft de samenwerking vorig jaar in een stroomversnelling gebracht, vertelt Ben Vos. Bewoners kunnen op dit vaste punt met vragen terecht, bij (onafhankelijk) communicatiemedewerker Natasja Hooijer. Daarnaast vindt hier het overleg plaats tussen alle betrokken partijen: Bouwfonds, de gemeente, de woningcorporatie en ontwikkelaar Kristal.

Waarbij onafhankelijk projectdirecteur Joktan Cohen zorgt dat alle expertise maximaal wordt benut. Zo heeft Kristal als vaste ontwikkelaar van ZVH veel ervaring met huurwoningen en sociale stedenbouw. Terwijl Bouwfonds juist ervaring heeft met integrale gebiedsontwikkeling. “Dankzij het projectbureau is er gelijkwaardigheid”, aldus Ben Vos. Bij het bureau zijn namelijk zowel mensen van Kristal als van Bouwfonds in dienst.

“Maar zij zijn niet bezig vanuit het idee ‘ik ben van Bouwfonds of van Kristal’. Zij zetten zich in voor de buurt, voor De Zaanse Kracht. Met elkaar stropen ze de mouwen op om iets tot stand brengen.”

Gelijkwaardigheid

Aanvankelijk was het project in de Kleurenbuurt van start gegaan zonder deze opzet. Corporatie ZVH wilde al sinds eind jaren negentig tot vernieuwing komen in de wijk. De gemeente had geen capaciteit om het project aan te sturen en koos voor regie op afstand. ZVH haalde Bouwfonds Property Development erbij omdat het om een grootschalig, risicovol project ging, vertelt projectleider Hanno Spierenburg van ZVH.

Tussen 2010 en 2019 zou de wijk grondig moeten worden vernieuwd, waarbij voor de 700 woningen van nu er zo’n 1200 in de plaats moeten komen. Ook de stedelijke inrichting zou daarbij ingrijpend moeten veranderen, om de wijk – die langzaam maar zeker minder leefbaar werd – voor de toekomst veilig te stellen.

“Maar ZVH heeft slechts 80 procent woningbezit in de wijk. We konden dit niet alleen dragen. Vandaar dat we de samenwerking zijn aangegaan. En daar zijn we ook blij mee”, zegt Spierenburg.

Elkaar geen vliegen afvangen

Gaandeweg werd de samenwerking er echt wat moeizamer. “Het voelde alsof we er niet echt samen voor gingen”, vertelt Ben Vos. “Vandaar dat we besloten een bv op te richten, met een onafhankelijk projectdirecteur, Joktan Cohen. Dat is voor alle partijen beter. Hij heeft duidelijke bevoegdheden zodat hij niet over alles hoeft te overleggen. Hij wijdt zich fulltime aan de Kleurenbuurt.” Eén keer per maand zit Ben Vos nu samen met Bob Stolker (directeur van ZVH en Kristal) bij Cohen voor overleg.

“Wij fungeren als klankbord voor de stedenbouwkundige plannen, de financiële exploitatie en wat er verder ter tafel komt. Stolker weet bijvoorbeeld veel van de afstemming binnen de gemeente, met andere woningbouwprojecten. Wij brengen beiden onze kennis in, zonder elkaar vliegen af te vangen.” Of zoals Joktan Cohen het verwoordt: “Iedere partij doet nu waar hij goed in is.”

‘We zijn hier niet bezig vanuit het idee “ik ben van Bouwfonds of van Kristal”. Met elkaar stropen we de mouwen op om iets tot stand brengen’

Contact met de buurt

Buiten laat Vos zien waar het in de wijk om gaat: vier prominente flats in de buurt zijn zwaar verouderd en voldoen niet aan de eisen van deze tijd. En hoewel er goede voorzieningen in de buurt zijn – een zwembad, sporthal en winkelcentrum – kan het aanzicht daarvan veel beter.

“Omdat er geen enkele entree aan de straatzijde grenst, oogt het doods. We gaan voorzieningen combineren: zo komt de brede school bij de sporthal, er komen woningen en ondergrondse parkeerplekken. We gaan uit van integrale gebiedsontwikkeling.” Bij alle planvorming speelt het contact met de buurt een centrale rol. De gemeente heeft als een van de kaders namelijk neergelegd dat er draagvlak voor de plannen moet zijn onder de bewoners. “Die kaders helpen bij het verder vormgeven van de samenwerking”, vertelt Joktan Cohen.

“ZVH, Kristal en Bouwfonds Property Development hebben daarnaast met elkaar een ontwikkelingsvisie bepaald, waarin hun eigen kaders ook vastliggen. Ook is er, na overleg met de bewonerscommissie en bewoners, een buurtvisie neergelegd. Zo kunnen we de plannen steeds toetsen. Bovendien zijn de discussiepunten bepaald. Je kunt niet meer alle kanten uit schieten. Dat werkt heel efficiënt.”

Gezamenlijk uitgangspunt

Om in het overleg nader tot elkaar te komen is het volgens Cohen ook van belang om vanaf het begin goed te kijken naar wat je gemeenschappelijk hebt. “Als je op de verschillen focust, sta je namelijk alleen maar tegenover elkaar.” Zo is voor iedereen binnen De Zaanse Kracht duidelijk dat de Kleurenbuurt veel voordelen heeft (dichtbij het centrum, veel groen, goede voorzieningen). Maar: er zijn ook nadelen.

Zo voldoen veel flats niet aan de eisen van deze tijd en zorgen de huidige bebouwing en inrichting niet voor genoeg levendigheid. Het gezamenlijk uitgangspunt is dat de Kleurenbuurt weer levendig moet worden. Het moet een wijk zijn waarin gevarieerde bebouwing, functiemenging (wonen en winkels), meer wonen in het groen en een hoogwaardig ontwikkeld openbaar gebied vooropstaan. Cohen: “Met elkaar zijn we nu de verdere invulling aan het bepalen. Maar dit was al een goed startpunt.

‘Wij brengen ieder onze eigen kennis in, zonder elkaar vliegen af te vangen’

Het collectieve belang

Bij de verdere uitwerking is het vooral van belang dat betrokkenen goed tussen macro- en microniveau kunnen switchen, merkt Cohen. “Je hebt allemaal eigen belangen, maar daarnaast moet steeds het grotere, collectieve belang spelen: Hoe kan de wijk het beste verder? Hoe brengen we de Kleurenbuurt goed de toekomst in? Daar wijzen wij bewoners bijvoorbeeld ook op, als zij aangeven enorm blij te zijn met hun flat en absoluut niet weg willen.

Het kan zijn dat zij elfhoog prima zitten, maar dat het op tweehoog vreselijk is. Want de flats zijn wel verouderd en voldoen niet meer aan de eisen van deze tijd. Er is nauwelijks isolatie, de trappenhuizen zijn vrij toegankelijk en de dakbedekking is slecht.” Daarbij moeten alle partijen ook accepteren dat je niet altijd het maximaal haalbare kunt bereiken, stelt Cohen.

“Theoretisch gezien kun je bijvoorbeeld wel 1700 woningen in de wijk willen, maar dat past niet bij de sfeer. Daar kom je achter door met elkaar steeds weer te kijken: wat voor kwaliteit willen we eigenlijk, wat voor uitstraling? En wat betekent dat?” Om dit te ondersteunen zijn in een serie workshops, voor de zakelijke betrokkenen en bewoners, ook beelden van bestaande wijken getoond, die als voorbeeld kunnen dienen.

“Zo konden we goed bepalen wat een straat of bebouwing gezellig maakt. Daarna gingen we dat inschetsen in de Kleurenbuurt, om te laten zien wat het daar zou betekenen.”

Transparantie

Op deze manier worden er steeds weer nieuwe stappen gezet, om gezamenlijk tot een goed plan van aanpak te komen. De toetsing bij de bewoners is daarbij essentieel. Zij worden via nieuwsbrieven en informatieavonden op de hoogte gehouden.

“En we zorgen steeds dat álle medewerkers bij ZVH weten wat wij aan de bewoners communiceren”, vult Ben Vos aan. “Zodat de telefoniste ook antwoord kan geven, als een huurder bezorgd belt.” Een grootschalig project als dit moet je haast wel met een projectbureau doen, is inmiddels de conclusie van Vos.

Het zorgt voor transparantie, duidelijkheid. En: het werkt sneller. Ook de gemeente onderschrijft dit. Monica Sommer, die als projectleider bij het overleg is betrokken, is vooral blij met het vertrouwen en de zorgvuldigheid die er van De Zaanse Kracht uit gaat. “Wij moeten dit project stroomlijnen met andere vernieuwingen in Zaanstad. Dus het is in ons belang dat het overleg goed loopt.” Uiteindelijk zal de gemeenteraad – waarschijnlijk dit najaar – over de plannen beslissen. Onder de bewoners wordt voor die tijd nog een uitgebreid woononderzoek gehouden.

‘Als je op de verschillen focust, sta je uiteindelijk alleen maar tegenover elkaar’

Met prikkers de straat op

De buurt is erg geliefd bij de vele, wat oudere bewoners. Sommigen van hen zijn dan ook huiverig voor verandering. Vernieuwing kan immers ook sloop van flats betekenen. Ton van Wijngaarden (72), die al veertig jaar in de Bergblauwflat woont, zou voor geen goud weg willen. “Ik word ook een dagje ouder, het is allemaal wat emotioneel voor mij.” Ze snapt wel dat de buurt beter kan. Maar evengoed heeft ze zo haar twijfels. Rommel buiten, rond de flats en in de portieken, was er vroeger volgens haar ook.

“We gingen het vaak samen met de kinderen met prikkers weghalen. Maar als je klaar was, ag er alweer nieuw vuil. Dat krijg je nou eenmaal als je met veel mensen samenwoont,” vertelt ze laconiek. Wel geeft ze toe dat er met de jaren veel is veranderd in de buurt. Zo weet zij nog hoe de bewonerscommissie alle nieuwe buren met een bloemetje verwelkomde. “Nu is dat niet te doen, er is zoveel doorstroming. En dan heb je nog die mensen die opeens uit hun flat worden gezet, omdat ze een wietplantage hebben of in drugs dealen.” Zij haalt haar schouders erover op. “Het is niet leuk, maar verder is het hier toch goed?”

Kleurenbuurt loopt voor op Vogelaar

Een klein deel van de Kleurenbuurt valt nog onder Poelenburg, een van de zogeheten Vogelaarwijken ofwel krachtwijken. Deze veertig wijken zijn vorig jaar door minister Ella Vogelaar van Wonen, Wijken en Integratie aangewezen als speerpunt voor overheidsbeleid en private investeringen. Bij de aanpak van die wijken draait het – net als in de Kleurenbuurt – om nauwe samenwerking tussen gemeenten, woningcorporaties en private partijen. Het grote verschil met de Kleurenbuurt is volgens projectdirecteur Joktan Cohen echter dat bewoners hier nog vol plezier wonen. “In feite lopen wij vooruit op wat Vogelaar wil. Wij zetten de vernieuwingen in gang voordat de buurt verder verpaupert en er veel voorzieningen verloren gaan. Juist doordat bewoners nog enthousiast over de wijk zijn, valt hier veel te bereiken. Dat is het mooie van De Zaanse Kracht.”

www.dezaansekracht.nl

 

Thema: Proces, Binnenstedelijke herstructurening
Uit NAW #28 - Juni 2008 - pagina 20-25
Auteur Annemarie de Haas
Beeld Cornelie de Jong