print artikel‘Meedoen is belangrijker dan winnen.’ Dit gold 23 maart niet voor de drie genomineerden van de ontwerpwedstrijd SMART START. Bloedfanatiek waren ze én bloednerveus. Er stond namelijk nogal wat op het spel die middag. Eindelijk zouden ze het verlossende woord horen. Waren de maandenlange arbeid, de vele nachten doorwerken op koffie, sigaretten en afhaalmaaltijden, de stress, de uitputting en het opofferen van elk uurtje vrije tijd voor niets geweest? Of zou alle ijver worden beloond met de felbegeerde hoofdprijs van vijftienduizend euro en de prachtige kans dat het ontwerp ook daadwerkelijk wordt ontwikkeld?
‘Wonen voor de jonge stedeling’ was het thema van de vierde editie van de Bouwfonds MAB Ontwerpprijsvraag. ‘Met deze tweejaarlijkse prijsvraag wil Bouwfonds MAB Ontwikkeling een impuls geven aan jong ontwerptalent.’ Maar we willen ook de problematiek van de starters op de stedelijke woningmarkt onder de aandacht brengen’, vertelt Jasper de Boom, hoofd van de afdeling communicatie van Bouwfonds MAB Ontwikkeling.
‘De jonge stedeling leek een beetje in de vergetelheid geraakt’
‘Door de vergrijzing in Nederland is er veel aandacht voor ouderenhuisvesting. De jonge stedeling is een beetje in de vergetelheid geraakt. En dat terwijl er een nijpend tekort is aan goede en betaalbare woningen voor starters. Dat is niet alleen slecht voor de starters, maar ook voor de steden. Jonge stedelingen zijn aanjagers van activiteiten, cultuur en ondernemerschap en dragen bij aan een bloeiende leefomgeving.’
Den Haag is een voorbeeld van een stad die moeite heeft jongeren tussen de 25 en de 35 jaar aan zich te binden. In beleidsplannen vermeldt de gemeente zich meer te willen richten op die jonge stedeling. ‘Om die reden hebben wij Den Haag benaderd voor een mogelijke wedstrijdlocatie. De gemeente was enthousiast en stelde een studielocatie aan de Leyweg in de wijk Morgenstond in Den Haag Zuidwest ter beschikking.’
Breder inzetten
Om het thema ‘de jonge stedeling’ optimaal onder de aandacht te brengen, heeft Bouwfonds MAB Ontwikkeling verschillende activiteiten rondom de ontwerpwedstrijd gepland. ‘De belangrijkste kapstok was natuurlijk de prijsvraag, maar we hebben het thema veel breder neergezet’, licht De Boom toe.
Zo stond het dossier van NAW #19 helemaal in het kader van starters op de woningmarkt. Verder heeft Bouwfonds MAB een onderzoek onder de doelgroep gehouden en werd er een middagsymposium over het onderwerp georganiseerd. De ontwerpwedstrijd is op de voet gevolgd door een televisieploeg van de AVRO, wat de vijfdelige serie Ontwerp wedstrijd, jonge ontwerpers strijden om een bouwopdracht heeft opgeleverd. En natuurlijk was het congres op 23 maart in het Haagse Museum voor Communicatie geheel aan het thema gewijd.
‘Hoe kunnen steden jonge stedelingen verleiden en aan zich binden?’
Aan de hand van de genomineerde ontwerpen lieten ontwikkelaars, makelaars, stedenbouwkundigen, bestuurders, corporatiedirecteuren en wetenschappers hun licht schijnen over vragen als: Hoe kan de stad de jonge stedeling aan zich binden? Wil de jonge stedeling zich onderscheiden met zijn woning? Moeten de woningen voor deze doelgroep hip en modern zijn, of juist traditioneel en truttig? En hoe belangrijk is de locatie voor de jonge stedeling? De middag werd afgesloten met de prijsuitreiking.
Organisatie
Voor de organisatie van de prijsvraag en het congres werkte Jasper de Boom zeer nauw samen met Lonneke Bakkeren van het Nirov. De Boom: ‘Het Nirov is een autoriteit op het gebied van ruimtelijke ordening en volkhuisvesting. Het is een onafhankelijke partij in de vakwereld en ze hebben de kennis in huis om dit omvangrijke project tot een succes te maken. Onafhankelijkheid is voor ons een belangrijk punt. Volgens ons haal je alleen dan het meeste uit de wedstrijd. Om die reden zat er bijvoorbeeld ook niemand van Bouwfonds MAB in de jury.’
Wedstrijd
‘Hoe zou je zelf willen wonen? Dat was als het ware de vraag die we de jonge ontwerpers stelden met deze prijsvraag’, vertelt Lonneke Bakkeren, projectleider bij het Nirov.
De ontwerpers waren bijna allemaal zelf jonge stedelingen. De teamleden mochten namelijk niet ouder zijn dan 35 jaar. Als ondersteuning had elk team een ‘leermeester’ met de nodige ontwerpervaring.
De prijsvraag heeft 59 inzendingen opgeleverd. ‘Bij de eerste ronde ging het echt om het idee’, vertelt Bakkeren. ‘De inzenders moesten op basis van de situatie in Den Haag Zuidwest een concept indienen over hoe een jonge stedeling wil wonen. Hoe ziet de ideale woning en woonomgeving eruit? Welke voorzieningen zijn belangrijk? En welke factoren maken voor de jonge stedeling het verschil bij hun keuze voor een woning?’
Voor de tweede ronde nomineerde de jury drie teams die hun ontwerp verder mochten uitwerken. De keuze viel op de ontwerpen YUM, IN/OP en SmartLab©. De drie genomineerde ontwerpteams kregen in de tweede ronde de opdracht om een gebouw voor starters op de woningmarkt te ontwerpen. De gemeente Den Haag schoof hiervoor de voormalige bioscoop Eurocinema op de hoek van de Leyweg en de Hengelolaan als studielocatie naar voren. De teams hadden ruim drie maanden de tijd om een passend en innovatief gebouw te ontwerpen.
En de winnaar is…
Met een meerderheid van stemmen – ‘dus niet unaniem’, benadrukte vervangend juryvoor - zitter Karin Laglas bij de prijsuitreiking – koos de jury voor IN/OP als winnend ontwerp. Een opvallend woongebouw waar de openbare ruimte diep naar binnen wordt getrokken.
Het ontwerp is volgens de jury geslaagd vanwege de ‘koppigheid van het gebouw’, de ruimten die het biedt en de onverwachtse kwaliteiten. Het juryrapport spreekt van een ‘idealistisch plan’ en een ‘gebouw dat leeft’.
Het biedt ruimte voor beweging en is een platform voor interactie. ‘Het kenmerkt zich door transparantie en profileert zich als een icoon waar de jonge stedeling zich thuis kan voelen en dat anders en spannend is. En dat is nu precies wat de wijk nodig heeft’, vindt de jury.
IN/OP is in de plek gedoken en gaat een directe relatie aan met de omgeving. Dit heeft een veelbelovend, professioneel en aantrekkelijk ontwerp opgeleverd, waarin de jury alle vertrouwen heeft.
Het winnende team IN/OPMichel Heesen, ontwerper van het winnende team: ‘We wisten wel dat we met elkaar iets moois hadden neergezet, maar je blijft twijfelen. Vooral vandaag, zo’n dag wachten is zo spannend.’ Heesen en zijn medeontwerpers Thomas Gilet en Kobbe Nouwens zijn goede vrienden De ontwerpwedstrijd heeft ze nog dichter bij elkaar gebracht. ‘In de tweede fase hebben we alle drie een maand verlof genomen en zaten we dus dag en nacht op elkaars lip. En dat ging heel goed. We waren zelfs een week eerder klaar, zodat we nog op wintersport konden.’ De ontwerpers werken nu alle drie bij bekende architectenbureaus, maar daar zou deze prijs best eens verandering in kunnen brengen. ‘Als alles goed gaat, en IN/OP wordt echt gebouwd in Morgenstond, dan beginnen we met zijn drieën een bedrijf.’ |
en kennen elkaar van de TU in Delft, Micha de Haas was hun afstudeermentor en voor dit project hun ‘leermeester’.Hoe verder?
‘Is het realistisch, betaalbaar en haalbaar, dat is waar het nu om gaat’
Het eerste wat Bouwfonds MAB Ontwikkeling nu gaat doen is conform de prijsvraagvoorwaarden het winnende plan toetsen. ‘Is het realistisch, betaalbaar en haalbaar, dat is waar het nu om gaat’, legt Jasper de Boom uit. ‘We kijken naar de bouwtechnische en financiële haalbaarheid en onderzoeken natuurlijk of er markt is voor het ontwerp. Dit duurt een aantal maanden. Vanzelfsprekend zullen we de resultaten moeten bekijken met het winnende team.’
Tegelijkertijd spant de gemeente Den Haag zich in om de locatie te verwerven. ‘We zullen dus ook met de gemeente om tafel gaan zitten om het ontwikkelingstraject te bespreken.’
Bouwfonds MAB heeft voor dit bijzondere project met de gemeente af gesproken dat het kostenneutraal wordt gerealiseerd. ‘We hoeven er dus niet op te verdienen, maar we willen er ook niet aan verliezen. Het is ook voor Bouwfonds MAB belangrijk dat de essentie van het gebouw overeind blijft. We zullen het winnende ontwerp zoveel mogelijk respecteren.’
WedstrijdcriteriaDe locatie waarvoor de deelnemers een ontwerp moesten maken, ligt in Den Haag. Voor de eerste ronde was alleen nog maar het gebied bekend: de naoorlogse wijk Morgenstond, naar stedenbouwkundig ontwerp van W.M. Dudok. Voor de tweede ronde stelde de gemeente de zogeheten Eurocinema-kavel ter beschikking als studielocatie;een kavel van ongeveer 555 vierkante meter op de hoek van de Leyweg en de Hengelolaan. De opgave was een woningbouwontwerp waarbij aandacht besteed moest worden aan de uitstraling van zowel de woning als de omgeving. Bovendien moesten de teams komen tot een marktgericht ontwerp dat gewild, doelmatig, efficiënt en betaalbaar is. De drie genomineerde teams werden beoordeeld op basis van zes criteria: Tijdens het slotcongres over de jonge stedeling werd de winnaar bekendgemaakt. De spanning was groot, want er hing voor de teams veel vanaf. Het winnende ontwerp werd namelijk beloond met een bedrag van vijftienduizend euro, en – belangrijker – het uitgangspunt is dat Bouwfonds MAB Ontwikkeling de intentie heeft om het winnende plan ook daadwerkelijk te realiseren. De JuryJeltje van Nieuwenhoven was de voorzitter van de negenkoppige, onafhankelijke jury. Negen koppen met kennis en ervaring in zeer diverse gebieden. We stellen ze aan u voor: |
Genomineerd: IN/OP – winnaar hoofdprijs
Het winnende ontwerpteam van IN/OP bestaat uit drie vrienden van 28 en 29 jaar oud: Thomas Gillet, Michel Heesen en Kobbe Nouwens. Hun ‘leermeester’ is Micha de Haas. Volgens dit ontwerpteam zoekt de jonge stedeling een woning die grenst aan het straatleven.
De Haagse wederopbouwwijk Morgenstond waarin IN/OP straks komt te staan, heeft op papier veel voordelen. De woningen zijn goedkoper dan in de oude binnenstad en de pleinen en parken zijn er ruimer opgezet dan wijken uit latere decennia. Maar door zijn ligging en opzet beantwoordt de wijk nauwelijks aan de behoefte van de jonge stedeling.
‘Hoe creëer je de juiste stedelijke activiteit? Dat was voor ons dan ook de belangrijkste vraag’, vertelt Michel Heesen. Dit doet IN/OP door de openbare ruimte diep het gebouw in te trekken. Er ontstaat een ‘pleinkamer’ die de basis is voor het ontwerp. Deze ruimte is openbaar. Daarnaast heeft het gebouw een aantal heel specifieke ruimten, speciaal voor zijn bewoners.
‘Vanaf de overdekte palmentuin op het dakterras zie je het hele jaar door de zon in de Noordzee zakken’
Zo heeft IN/OP halverwege het gebouw een groot terras waar ’s ochtends de zon schijnt met uitzicht op het Zuiderpark. En bovenop het complex bevindt zich nog een bijzondere plek: een overdekte palmentuin met dakterras. Hier kunnen bewoners het hele jaar door de zon in de Noordzee zien zakken. Of in een hangmat, gespannen tussen twee palmen, genieten van een tropische cocktail in december. 
Alle collectieve plekken en woningen zijn met elkaar verbonden door een route van trappen. De trappen verschillen van formaat en kunnen niet alleen worden gebruikt om van A naar B te komen, maar ook om gezellig op te zitten. Zo kan een grotere trap bijvoorbeeld gebruikt worden als tafel om een spelletje aan te doen. Het ontwerp heeft 53 woningen van bijna allemaal rond de zeventig vierkante meter, en een paar van vijftig vierkante meter.
‘Kenmerkend aan de woningen is dat ze aan de ene kant privacy bieden en aan de andere kant iets heel exhibitionistisch hebben’, vertelt Heesen. Zo hebben de entrees die aan de trappenroute grenzen allemaal een open plek die de bewoners zelf mogen inrichten. De ene kan er plantjes neerzetten en de ander zal er zijn fietsband plakken. Deze ruimten voegen allemaal iets individueels toe aan het openbare gedeelte.
Aan de straatzijde heeft de bewoner een anoniem venster op de stad, maar de stad heeft ook een bijzonder zicht op de jonge stedeling. Vanaf de straat is het niet mogelijk om naar binnen te kijken, maar toch laat het gebouw ook hier meer van zichzelf zien dan we gewend zijn. Het is namelijk net of het met een reusachtig scherp mes is doorgesneden. Hierdoor lijkt het of we niet tegen de gevel, maar tegen een dwarsdoorsnede aankijken, alsof we diep in het gebouw zijn doorgedrongen.
Genomineerd: YUM – winnaar publieksprijs
YUM staat voor Young Urban Module. YUM is meer dan wonen alleen. Het is een beeldmerk waarmee de jonge stedeling zich kan identificeren. Ook is YUM een modulair woonsysteem.
De bedenkers van YUM zijn Joost Baks, Annemieke van Doorn en ‘leermeester’ Rüdiger Meissner. ‘We wilden niet alleen een mooi gebouw ontwerpen, maar ook een bijdrage leveren aan de hele wijk’, vertelt Joost Baks. ‘We hebben dus gezocht naar een relatie tussen het gebouw en de omgeving.’
‘Alle bewoners krijgen de beschikking over een YUM-tuin of een YUM-box elders in de wijk’
Om de bewoners van de YUM-Morgenstond aan deze dynamiek te kunnen laten bijdragen, heeft het team een deel van de gebruiksruimten buiten het gebouw in de wijk geplaatst. Alle bewoners krijgen namelijk de beschikking over een YUM-tuin of een YUM-box. Met de YUM-box heeft de jonge stedeling bijvoorbeeld een eigen atelier vlakbij huis en met de enorme tuin met een oppervlakte van driehonderd vierkante meter een eigen stukje stadspark.
Baks: ‘Hierdoor ontstaat er een intense relatie met de buurt en bijzondere stedelijke milieus die weer hun aantrekkingskracht hebben op anderen.’
De drie ontwerpen zijn ook tentoongesteld in het atrium van het Haags gemeentehuis. Het publiek kon hier zijn stem uitbrengen op zijn favoriete ontwerp. Met meer dan de helft van alle stemmen was YUM de winnaar van de publieksprijs.
Baks: ‘Natuurlijk gingen we voor de hoofdprijs, maar op de publieksprijs zijn we wel heel trots. De jury had namelijk haar twijfels of de bewoner wel zit te wachten op een gedwongen plek buiten de deur. Met de prijs geeft het publiek aan, dat best te zien zitten.’ 
De ontwerpers gaan verder met de uitwerking van het YUM-concept en gebruiken de publieksprijs om daar eens flink ruchtbaarheid aan te geven. ‘Door de prijsvraag hebben we al heel veel leuke reacties op het YUM-concept gekregen en we willen kijken of we nu nog meer mensen kunnen enthousiasmeren.’
Jury over YUM
Yum is volgens de jury een goede tweede. ‘YUM had het thema van de prijsvraag goed onder controle en levert een goed gepositioneerd gebouw.’ Maar niet alle juryleden geloven in de koppeling tussen woning en YUM-tuin of YUM-box. Zij vinden dit dwingend en vragen zich af of deze drukke doelgroep wel geïnteresseerd is in een box of een tuin verderop in de wijk.
Anderen vinden deze brede interventie op wijkniveau juist interessant en spreken over een ‘rijkdom in aanpak’. YUM als beeldmerk kan volgens de hele jury positieve effecten hebben voor de buurt. En het YUM-gebouw zelf vindt het panel ‘best spectaculair, maar toch niet sterk en herkenbaar genoeg.’
Genomineerd: SmartLab©
SmartLab© is een strategie die verdergaat dan een toren. De strategie is ontwikkeld door een team van ex-collega’s van een stedenbouwkundig bureau: Bas van Bolderen, Marco Broekman, Alexandra Kern, Patrick Miemietz, Greetje van den Nouweland, Ralph Smit, Bart Verwaard en ‘leermeester’ Stef van der Gaag.
‘Als je voor de jonge stedeling niets op wijkniveau doet, kun je de toren daar beter niet bouwen’
‘Naast het volgen van de opdracht hebben wij ook het probleem van de wijk aan de kaak gesteld. Sterker nog; wij beweren dat als je voor de jonge stedeling niets op wijkniveau doet, dat je de toren daar dan ook beter niet kunt bouwen. Volgens ons is de opgave niet los te koppelen van de wijk’, zegt Ralph Smit.
Volgens SmartLab© is de jonge stedeling een ‘hyperstedeling’, een ‘stedeling in het kwadraat’. De locatie van de woning is voor hem van groot belang. Hij heeft veel prikkels nodig en behoeften moeten snel worden bevredigd. Hij wil het gevoel hebben continu ondergedompeld te zijn in het stedelijke leven. Veel van de condities die de jonge stedeling moet aantrekken zijn volgens SmartLab© niet aanwezig in Morgenstond. 
De ontwerpers willen de overmaat aan (openbare) ruimte in de naoorlogse wijk en de herstructurering van de woningvoorraad benutten om nieuwe vormen van geconcentreerde stedelijkheid te creëren.
Hiervoor hebben zij een analyse gemaakt van potentiële hotspots, waar nieuwe initiatieven zouden kunnen starten. Smit: ‘Bij ons zit het dus echt in de omgeving. Slechts een derde van ons concept gaat over het gebouw. De winnaars hebben alles in het gebouw gestoken en wij hebben de hele omgeving erbij gepakt. Wij wilden de discussie aangaan en dat maakt ons ontwerp misschien ook kwetsbaar.’
Jury over SmartLab©
SmartLab© wedt volgens de jury op te veel paarden tegelijk. ‘Het omzetten van de strategie in een concreet gebouw is niet helemaal gelukt’, vindt ze. ‘Hierdoor komt het gebouw er bekaaid vanaf en overtuigt het niet. Het team is met plezier en anarchisme aan de slag gegaan en de bedachte strategie blijft intrigerend. Maar de ontwerpers hebben niet durven kiezen voor de schaal waar ze nu voor stonden.’ Het gebouw heeft potentie, maar de uiteindelijke uitwerking levert naar het oordeel van de jury te weinig op.
Karin Laglas over de jurering‘Professioneel snoepen’, zo noemt Karin Laglas de jurering van de ontwerpwedstrijd. Laglas is directeur van Rodamco Europe in Nederland en was vervangend juryvoorzitter. ‘Het is een forse klus om 59 plannen terug te brengen tot drie nominaties en daar uiteindelijk één winnaar uit te kiezen. Maar het was vooral heel leuk. Het is leuk om al die verschillende invalshoeken te bekijken. En het is een voorrecht om je te kunnen laven aan de ruimtelijke en functionele intelligentie van de jonge ontwerpers en daarover vervolgens in debat te gaan met vakgenoten.’
Maar alle juryleden beoordeelden de plannen natuurlijk op de mate waarin ze aansloten bij het profiel van de jonge stedeling. ‘Je kunnen verdiepen in de groep waar je het voor maakt, is uiteraard een basisvoorwaarde. Welke eisen stelt de jonge stedeling aan zijn woning en woonomgeving? Hoe hebben de ontwerpers dit uitgewerkt en welke keuzes hebben ze hiervoor gemaakt? Dat zijn belangrijke zaken waar we allemaal naar keken.’ Met een meerderheid van stemmen is er voor IN/OP gekozen. ‘Ook hieruit blijkt dat we flinke discussies hebben gevoerd. We zijn dus niet tot een unanieme uitslag gekomen.’ Vervolgens heeft IN/OP voor deze overgang een goede ruimtelijke vertaling gemaakt, in de vorm van de collectieve ruimten en ontmoetingsplekken. En op de derde plaats benadrukken deze collectieve ruimten heel slim de kwaliteit van de plek. Zo kijkt het ochtendterras uit op het park en kun je op het avondterras de zon in de zee zien zakken.’ |
De jury was goed en breed samengesteld, waardoor alle aspecten van de plannen grondig werden doorgenomen. De één keek meer naar de vormgeving, de ander naar marktwerking en haalbaarheid en een derde had weer vooral een ruimtelijke benadering.’
Thema: Ontwerp, Binnenstedelijke functieverandering
Uit NAW #21 - zomer 2006 - pagina 14-21
Auteur Saskia van der Kam
Beeld Dinand van der Wal